हाम्रो तथ्य जाँच विधि

१. निष्कर्षका तह

निष्कर्ष	अर्थ
सत्य	दाबी प्रमाणसँग मेल खान्छ; महत्त्वपूर्ण कुरा छुटेको छैन।
प्रायः सत्य	मूल कुरा सही छ, तर सानो विवरण फरक वा अपुरो छ।
आंशिक सत्य	केही अंश सही, केही गलत वा बढाइचढाइ।
सन्दर्भ आवश्यक	तथ्य आफैंमा ठीक, तर सन्दर्भ नबुझी पढ्दा गलत बुझिन सक्छ।
भ्रामक	तथ्यलाई यसरी प्रस्तुत गरिएको कि पाठकले गलत निष्कर्ष निकाल्छन्।
असत्य	उपलब्ध प्रमाणले दाबीलाई खण्डन गर्छ।
पुष्टि हुन नसकेको	सही वा गलत भन्न पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैन।
व्याख्या	कुनै एक दाबीको निष्कर्ष नभई विषय बुझाउने लेख।

२. विवादित नियुक्ति भनेर कसलाई राख्छौं?

कुनै नियुक्ति ट्र्याकरमा राख्न तल कम्तीमा एउटा आधार र विश्वसनीय स्रोत चाहिन्छ:

निर्णयकर्ता वा शीर्ष पदाधिकारीसँग पारिवारिक नाता;
खुला प्रतिस्पर्धाबिना पार्टी वा व्यक्तिगत निकटताका आधारमा नियुक्ति भएको भनी सार्वजनिक प्रश्न;
योग्यता, उमेर, कुलिङ पिरियड वा कानुनी योग्यतामाथि प्रश्न;
प्रक्रियामाथि औपचारिक उजुरी वा अंक/मापदण्ड मिचिएको आरोप;
हितको द्वन्द्व।

“विवादित” भन्नुको अर्थ गैरकानुनी, भ्रष्ट वा दोषी भन्ने होइन। यसको अर्थ मात्र यति हो कि सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठेको छ र नागरिकले जान्न पाउनुपर्छ।

३. प्रमाणको तह

तथ्य पुष्टि भएको: नियुक्ति र सम्बन्धको तथ्य आधिकारिक निर्णय वा एकभन्दा बढी विश्वसनीय सञ्चारमाध्यमबाट पुष्टि।
समाचारमा आधारित: विश्वसनीय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित; हामीले स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न बाँकी।
आरोप मात्र: उजुरी वा आरोप मात्र; प्रमाणित भइसकेको छैन।
खण्डन गरिएको: सरकार वा सम्बन्धित व्यक्तिले औपचारिक खण्डन गरेको।

४. स्रोतका नियम

सम्भव भएसम्म सरकारी निर्णय, राजपत्र, अदालतको आदेश, आयोगको मूल प्रतिवेदन जस्ता प्राथमिक स्रोत।
प्राथमिक स्रोत नभेटिए कम्तीमा दुई स्वतन्त्र विश्वसनीय सञ्चारमाध्यम।
सामाजिक सञ्जालको पोस्ट एक्लैलाई प्रमाण मानिँदैन।
तस्बिरको स्रोत अनिवार्य रूपमा उल्लेख गरिन्छ।

५. जवाफ दिने अधिकार

जसबारे लेखिन्छ, उहाँको वा सम्बन्धित निकायको भनाइ लिन प्रयास गरिन्छ। प्रकाशनपछि जवाफ आए पनि सम्बन्धित लेखमा थपिन्छ।

६. आयोगका सिफारिसबारे

छानबिन आयोगका सिफारिस अदालतको फैसला होइनन्। कसैलाई “दोषी” भन्नुअघि अदालतको अन्तिम फैसला चाहिन्छ। हामी आयोगले प्रयोग गरेकै शब्द (जस्तै “कारबाही सिफारिस”, “थप अनुसन्धान”) प्रयोग गर्छौं।